Εικόνες από την Ρωσία:

Στο Υπόγειο του Φ. Ντοστογιέφσκυ

dostoevsky-3-1-620x330

της Μαριλένας Καρρά

Αν τα μητροπολιτικά κέντρα του Δυτικού ευρωπαϊκού κόσμου αναδύθηκαν στα τέλη του 18ου αιώνα και αποτέλεσαν τους τόπους, πάνω στους οποίους οικοδομήθηκαν οι λόγοι της μοντέρνας εποχής, πόσο διαφορετικοί λόγοι και διάλογοι μπορούν να προκύψουν από ένα ταξίδι προς τ’ ανατολικά; Αν η τυπική εικόνα του βιομηχανικού κόσμου ανιχνεύεται μέσα στ’ αφηγήματα για το Λονδίνο ή το Παρίσι των μέσων του 19ου αιώνα, πώς το πρώιμο αστικό βίωμα της παρακμάζουσας Ρωσικής Αυτοκρατορίας κατευθύνθηκε, αναπάντεχα, προς την αμφισβήτηση του εαυτού του, ήδη, από την πρώτη δεκαετία του 20ου; Αν δεχτούμε πως ο παράγοντας του σοκ υπήρξε καθοριστικός για την εμπειρία των πρώτων ανθρώπων των δυτικών μεγαλουπόλεων, και αν οι κατατρεγμένοι ήρωες του Ντίκενς, του Ουγκώ και του Συ κλήθηκαν να μεταφράσουν την εμπειρία αυτή μέσω της γραφής τους, ποιος ήρωας ή αντι- ήρωας μπορεί να μεταφράσει την εμπειρία των αστικών χώρων της Μόσχας ή της Αγίας Πετρούπολης κατά το δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα;

russia-19Προς τα τέλη του 19ου αιώνα, η απολυταρχική εξουσία της Αυτοκρατορίας έχει αρχίσει να φθίνει. Η πείνα, τα οικονομικά προβλήματα, η αποδιοργάνωση του στρατού κι ένα αναδυόμενο κύμα αμφισβήτησης από έναν κύκλο διανοούμενων- που συναντάμε συχνά στα έργα του Ντοστογιέφκσυ, διαμεσολαβημένο από μια στάση εμπαιγμού- περιπλέκουν την εκφορά και τον τρόπο διαπλοκής των λόγων εντός της ρωσικής επικράτειας. Η χριστιανική ηθική, το έντονο θρησκευτικό συναίσθημα, ο μεσσιανισμός, ο εθνικισμός και ο τοπικισμός, ο φιλελευθερισμός, ο (προ- επιστημονικός) σοσιαλισμός, η εξύμνηση, αλλά και η πολεμική της προόδου, η εξύμνηση, αλλά και η πολεμική της μηχανής συνομιλούν, συγκρούονται και διαπλέκονται, μέσα στο πεδίο της σταδιακής εκβιομηχάνισης, της αγροτικής μεταρρύθμισης και της κατάργησης της δουλοπαροικίας, της μερικής φιλελευθεροποίησης του καθεστώτος, που επιζητά τρόπους συντήρησης των δεδομένων σχέσεων εξουσίας, με τις μικρότερες δυνατές απώλειες.

Οι λόγοι αυτοί, που ακολούθως θα δομήσουν νέες συνέχειες και ασυνέχειες, μέσα στο πλέγμα των πολιτισμικών συμφραζομένων του αναπτυσσόμενου άστεως της Ρωσίας, θ’ απασχολήσουν λιγότερο ή περισσότερο, και τους λογοτέχνες αυτής της γενιάς. Αν σε αυτές τις γραμμές, πρόκειται να ανακαλεστεί η φωνή του Υποχθόνιου του Ντοστογιέφσκυ και αν οι αχανείς εκτάσεις της ρώσικης επικράτειας που συγχωνεύονται χωρικά με τον σιδηρόδρομο, συγχωνευτούν εκ νέου μέσα σε ένα Υπόγειο, αυτό θα γίνει χάρει της προαναφερθείσας διαπλοκής των ετερόκλητων λόγων. Του ανακατέματος του προνεωτερικού με τον νεωτερικό κόσμο. Του μοντέρνου χαρακτήρα αυτού το κόσμου με τον φεουδαλικό. Του χριστιανικού θεού με τον θεό του χρήματος. Της ελεύθερης βούλησης με την αναγκαιότητα.

Ο Υποχθόνιος φέρεται από τον συγγραφέα ως πολεμική μηχανή εναντίον των δυτικών αξιών της μοντέρνας ζωής. Αν και φαινομενικά τις απορρίπτει, εντούτοις ενστερνίζεται τον ορθολογιστικό τρόπο σκέψης, τον εσωτερικεύει πλήρως, και δέχεται τις συνέπειες και επιπτώσεις τους. Μόνος και αυτοπεριορισμένος στο υπόγειο αναπτύσσει έναν έντονο εσωτερικό διάλογο, που εκφέρεται από τη φωνή του και αυτές των φανταστικών συνομιλητών του, με τους οποίους συγκρούεται. Το διακύβευμα αυτών των συγκρούσεων δεν είναι άλλο από την ανθρώπινη χειραφέτηση. Η ελευθερία δεν είναι μια επιλογή μεταξύ καλού και κακού κι αυτό γιατί το καλό και το κακό ενυπάρχουν από κοινού στην ανθρώπινη ύπαρξη. Η ελευθερία είναι κάτι οντολογικό, είναι η απόρριψη ή αποδοχή της ίδιας της ύπαρξης μας. Εάν ο άνθρωπος, ασκώντας την ελευθερία του, απορρίψει την ύπαρξη του, δεν έχει άλλη επιλογή από την αυτοκτονία. Αν, αντιθέτως, αποδεχτεί την ύπαρξη, τότε δεν έχει άλλη επιλογή από το να την αποδεχτεί, όπως αληθινά είναι, δηλαδή ως παράλογη οδύνη.

Saint Petersburg

Θα γράψει κάπου: «και γιατί είστε πεπεισμένοι πως ο άνθρωπος έχει ανάγκη μόνο από εκείνο που είναι κανονικό και θετικό, και πως μόνo η ευτυχία είναι χρήσιμη για τον άνθρωπο; Λέτε ο άνθρωπος αγαπά μόνο την ευτυχία. Μα ίσως να αγαπά άλλο τόσο τον πόνο. Και μπορεί ο πόνος να του είναι τόσο χρήσιμος όσο και η ευτυχία… Ο πόνος; Μα είναι και η μόνη αιτία της συνείδησης… Η συνείδηση βρίσκεται πολύ πιο πάνω από το δύο και δύο κάνουν τέσσερα… Όσο οπισθοδρομικό και αν φαίνεται, σίγουρα (ο πόνος) αξίζει περισσότερο από το τίποτε… Εκείνο που χρειάζεται ο άνθρωπος είναι μονάχα μια ανεξάρτητη βούληση, όσο κι αν θα του στοίχιζε αυτή η ανεξαρτησία κι όπου κι αν θα τον οδηγούσε. Μα ένας διάολος ξέρει μονάχα ποια είναι τούτη η βούλησηΤο δύο και δύο κάνουν τέσσερα, αυτό δεν είναι πια η ζωή, είναι η αρχή του θανάτου».

Μέσα από ένα υπόγειο σε μια πόλη της ανατολικής Ευρώπης, της λεγόμενης περιφέρειας της γηραιάς ηπείρου, ο λόγος του αφηγητή καθίσταται ικανός να εμφυτεύσει έναν γόνιμο προβληματισμό για τους τρόπους που η νέα ιδεολογία και οι εικόνες που αυτή κατασκεύαζε, φέροντας έναν νέο τρόπο εμπειρίας, υποσκέλισε ή εξακόντισε τις αρχαϊκές εικόνες του προβιομηχανικού κόσμου. Στον Ντοστογιέφκσυ οι μύθοι της πολιτισμικής ιδιαιτερότητας του χωροχρόνου, εντός του οποίου τοποθετούνται τα έργα του, μεταμορφώνονται, διαφοροποιούνται της προδιαγεγραμμένης πορείας που τους έχει προσδώσει η λογοτεχνική παράδοση, επανακατασκευάζοντας έτσι τον αισθητό κόσμο.

www.hitandrun.gr

FacebookTwitterGoogle+PinterestWordPressBlogger PostPrint